نکات ادبی و دستوری فارسی نهم

صفت بياني :در گروه اسمي هر گاه كلمه اي بعد ز اسم بيايد كه درباره ي چگونگي ويژگي هاي اسم توضيحاتي را بيان كند صفت بياني ناميده مي شود

انواع صفت بياني :

1-   صفت فاعلي : بن مضارع + نده = گوينده

2-   بن مضارع + ا =گويا

3-   بن مضارع + ان  =گريان  

صفت مفعولي :بن ماضي + ه =گفته

صفت لياقت : از مصدر +ي  =گفتني

صفت نسبي :1-اسم +ي =ايراني

2-اسم +ين =زرين

3-اسم +ينه =زرينه

4-اسم +ه =بهاره

راه تشخيص تركيب وصفي ا ز تركيب اضافي

1-به آخر تركيب (تر )اضافه كنيم معني داد وصفي است معني نداد اضافي است كتاب مفيد تر (وصفي ) كتاب تاريخ تر (اضافي )

2-گاهي وسط تركيب واژه هاي خيلي –بسيار –قرار بدهيم

دوستان صميمي : دوستان بسيار صميمي معني داد وصفي

3-(اين) به اول تركيب اضافه كنيم (است) به آخر آن اضافه كنيم

معني داد وصفي  معني نداد اضافي

كوه سر به فلك كشيده  اين كوه سر به فلك كشيده است (وصفي )

انواع واژه

ساده : واژه هايي هستند كه از يك بخش ساخته شده اند كه معني مستقل و روشني دارند و نمي توان آنها را به اجزايي بخش كرد (گل –آب –دريا )

غير ساده : واژه هايي هستند كه بيش از يك جز دارند از دو يا چند قسمت ساخته شده اند گل +دان =گلدان

غيرساده : (مشتق – مركب – مشتق مركب )

مشتق :واژه هايي هستند كه از يك بخش معني دار و يك جزيي كه معني مستقل ندارد ولي پس از پيوستن به واژه معني تاز ه اي مي سازد و كلمه ي جديد پديد مي آورد  دبير +ستان =دبيرستان

وند : به جزيي كه معني مستقل ندارد وند مي گويند (پسوند –پيشوند )

مهمترين پيشوندها : با+اسم =با استعداد

بي +اسم =بي هنر       نا +صفت =نادرست          نا +اسم =نا كام

نا +بن فعل = نا شناس      ن+بن فعل =نسوز         هم +اسم = هم درس

مهمترين پسوند ها :صفت +ي =سفيدي     اسم +ي =بقالي 

بن ماضي +ار =كردار    بن مضارع +ه =خنده     اسم +ه =چشمه

صفت +ه =زرده     بن مضارع +ش =گويش     اسم +ستان =گلستان

اسم +گاه = خوابگاه    اسم +زار =لاله زار      لسم +چه =قاليچه

اسم +بان  =باغبان     بن ماضي +ن =كشتن     اسم +ك =عروسك

صفت +ا =گرما       بن مضارع +ا = جويا      اسم +دان =نمكدان

اعضاي بدن +ه =مشتق (دهانه )   اسم +ور =هنر ور    اسم +گر =زرگر

بن مضارع +نده =رونده    بن مضارع +ان =نالان  اسم + ي =صفت نسبي: تهراني

مركب: واژه هايي كه از دو بخش مستقل و معني دار تركيب شده اند يعني تمام اجزاي تشكيل دهند ه  واژ ه ي مركب معني دار هستند گلاب پاش (گل +آب +پاش )   اسم +اسم =شاه كار    صفت +اسم =چهل چراغ    اسم +بن مضارع =نامه بر        اسم +بن ماضي =كار كرد       ضمير +بن مضارع =خود نويس         اسم +صفت =قد بلند         صفت +بن مضارع =نزديك بين

صفت +اسم =نو جوان

مشتق مركب  : واژ ه ايي است كه ويژگي مركب و مشتق را با هم داشته باشد  (هيچ كاره =هيچ +كار +ه )

ساده -  مشتق -  مركب   -  مشتق مركب –

بلند – بلندي –   بلند قد -    بلند قدي -  

اضافه ي تشبيهي : ادات تشبيه وجه شبه حذف مي شود مشبه و مشبه به با كسره به هم پيوند  مي خورند ( آن درخت علم با شد  - درخت علم اضافه ي تشبيهي است ) 

جناس : دو واژه كه حروف مشتركي دارند واز يك جنس هستند (رحمت –مرحمت )

انواع جناس :

جناس تام : دو واژه اي كه در نوشتن و خواندن يكسان هستند ولي در معنا  متفاوتند

 گر آمدم به كوي تو چندان غريب نيست

                                  چون من در آن ديار هزاران غريب هست

جناس ناقص : 1- حركتي  -2اختلافي    3- افزايشي

حركتي :دو كلمه اي كه در تمام حروف مشترك هستند اما در مصوت كوتاه با هم اختلاف دارند

اي مهر تو در دل ها وي مهر تو بر لب ها

                             وي شور در سرها وي سر تو در جان ها

اختلا في : دو كلمه در يك حرف اختلاف دارند اين اختلاف در اول ،وسط يا آخر كلمه هاست 

دل من هست از اين بازار ،بيزار    قسم خواهي ،به دادار و به ديدار

افزايشي :دو كلمه در تمام حروف با هم مشترك هستند اما يك كلمه يك حرف بيشتر دارد

سعديا گر نكند ياد تو آن ماه مرنج

                                 ما كه باشيم كه انديشه ي ما نيز كنند

تضاد         

تضاد معنايي :در اين نوع تضاد نفي يك واژه موجب اثبات واژه ي ديگر است

روشن  خاموش

تضاد واژگاني :با وند منفي ساز ساخته مي شود   آگاه    نا آگاه

تضاد مكاني (جهتي ) شمال جنوب

تضاد فعلي : رفت   نرفت

تضاد نمادين :هنر مند به كمك نمادها و معاني رمزي بين واژگان تضاد برقرار مي كند

كس نيايد به زير سايه ي بوم (بوم نماد بد بختي)

                              ور هماي از جهان شود معدوم (هما نماد خوشبختي )

تضاد كنايي : اگر طرفين تضاد درمعناي حقيقي خود مخالف هم نباشند بلكه در معناي كنايي مخالف با شند تضاد وجود دارد

يكي را به سر برنهاد تاج بخت (كنايه خوشبختي )

                              يكي را به خاك اندر آرد ز تخت (كنايه از خواري )

تخلص: نمونه اي از چند تخلص

سنايي :تخلص ابوالمجد مجدودبن آدم قرن ششم

عراقي :تخلص فخرالدين عراقي قرن هفتم

خواجو :تخلص كمال الدين ابوالعطا محمدبن علي قرن هشتم

ابن يمين :تخلص ابن يمين فريومدي قطعه سراي قرن هشتم

خمش :تخلص مولانا (مولوي )قرن هفتم

مشتاق :تخلص مير سيد محمد علي قرن دوازدهم

قيد :به كلمه يا تركيب هايي كه مفهومي را به فعل جمله مي افزايد قيد مي گويند قيد در جمله نقش اصلي ندارد قابل حذف است

راه تشخيص قيد : قيد اگر از جمله حذف شود به معني جمله آسيب نمي رسد

او الان رفت   او رفت

قبل و بعد از واژه ي قيد كسره قرار نمي گيرد  آنها آهسته كارها را انجام مي دهند

متمم قيدي : گاهي قيد از حرف اضافه و متمم تشكيل مي شود يعني اگر حرف اضافه و متمم را ازجمله حذف كنيم معني جمله به هم نمي خورد او به خانه آمد

او آمد

قيد زمان :ديروز  امروز فردا پيوسته هميشه

قيد مكان :اين جا  آن جا نزديك بالا پايين

قيد كيفيت :خوب بد زشت زيبا آسان

قيد حالت :اين قيد حالت و چگونگي نهاد ي مفعول را در موقع انجام دادن يا انجام گرفتن كار مي رساند علي خندان آمد

قيد پرسشي:كي كجا چرا مگر چون به معني چگونه باشد  هيچ چه طور

 - قيد تكرار:دوباره باز از نو  مجددا

-  قيد تاكيد: البته قطعا حتما يقينا به راستي واقعا

- قيد نفي:هرگز هيچ وقت ابدا اصلا به هيچ وجه خير

- قيد ترديد:شايد حتمالا گويا به گمانم

 - قيد آرزو: كاش كاشكي اي كاش  انشا الله لطفا

نکات ادبی و دستوری فارسی پایه هشتم(دوره اول متوسطه)

 1) برای بررسی ساختار یا شکل بیرونی هر اثر،می توانیم از این پرسش ها کمک بگیریم:

الف:متن اثر،به نثر است یا به نظم؟ ب:شیوه بیان نوشته،زبانی است یا ادبی؟ ج:واژه های متن ساده و قابل فهمند یا             دشوار .

2)آرایه تشبیه،یکی از زیباترین فنون و شگردهای ادبی برای زیبایی،جذّلبیت و اثر گذلری بیشتر مطالب است د

ذهن و زبان خواننده یا شنونده.شاعر یا نویسنده در عالم خیال خویش،همههنگی ها و تشابهاتی بین دو یا چند چیز

برقرار یا احساس می کند و کلامش را بدان ،زیباتر و اثرگذارتر می سازد.هر تشبیه چهار پایه یا رکن دارد:

الف:مشبّه: که به چیزی تشبیه می شود ((پرهای طاووس))  ب:مشبّه به: که چیزی به آن همانند و تشبیه شده است:

((دسته گل پرنقش و نگار)) ج:وجه شبه یا ویژگی مشترک((زیبایی و جذّابیّت))  د:ادات یا وسایل تشبیه(( مثل-

مانند شبیه –بسان –همچون –همانند -...)) :پرهای طاووس در زیبایی همانند دسته گلی زیبا و رنگارنگ است.

3) واج آرایی یا نغمه حروف:  بهره گیری از تکرار حروف،نوشته ها را دل نشین تر و زیباتر می کند و سبب

روشنی و رسایی سخن می گردد. به تکار یک حرف یا صدا(=صامت یا مصوّت) در نظم یا نثر،واج آرایی گویند:

لبخند تو خلاصه خوبی هاست          لختی بخند ،خنده گل زیباست : که حروف (ل-ب-خ) بیشترین تکرار را دارند.

4)هر گاه پسوند (( ان – ی ))به پایان واژه هایی مانند ( زنده – راننده – پرنده –خزنده ) افزوده گردد،اینگونه

نوشته می شوند:زندگی –رانندگی – پرندگان –خزندگان

5) درباره جمله و فعل: برای رساندن پیام به شنونده یا خواننده از جمله بهره می گیریم. آن بخش از جمله که

درباره انجام عمل،رویداد یا ایجاد حالت،آگاهی هایی با ما می دهد،فعل جمله است.فعل، اصلی ترین بخش جمله و

محور معنایی آن است. برخی افعال،معنایشان با نهاد کامل می شود :آنها آمدند. برخی افعال برای کامل شدن

معنایشان، به مفعول هم نیاز دارند : آنها کتاب را خریدند.  برخی دیگر از افعال، متمّم هم می گیرند

6) ادبیّات اندرزی یا تعلیمی:  شاعران و نویسندگان همه ملّت ها،سروده ها و نوشته هایی دارند که در آنها ، راه

بهتر زیستن و خوشبختی را نشان می دهند. به این نوع سروده ها و نوشته ها،ادبیّات اندرزی یا تعلیمی می گویند،

مانند شعر راه نیکبختی از ایرج میرزا (صفحه 45) . بوستان و گلستان سعدی،مثنوی مولوی و کلیله و دمنه از

نصرالله منشی از بهترین نمونه های ادبیّات اندرزی و تعلیمی ایران هستند

7) در املای واژه های جُزء و جُز  باید دقّت کنیم. جُزء به معنای بخشی از کلّ چیزی است و جُز به معنای مگر،

غیر،الّا و ...

8) گروه های سازنده جمله:  گروه اسمی ،گروه قیدی و گروه فعلی. یکی از ارکان جمله ،گروه اسمی است که

می تواند در جایگاه نهاد،مفعول،متمّم یا قید قرار بگیرد.مهم ترین بخش گروه اسمی،هسته آن است که کلمه ها یا بخش

های دیگر به آن افزوده می شوند.      گل←این گل   ← این گل خوشبو  ← این گل خوشبوی زیبا

9) نشانه مد (~):  در دسته ای از واژه ها، این نشانه به کار می رود.مانند :{ درآمد – دست آورد –آداب –الآن –

قرآن –خوش آواز}. گاهی این نشانه،ایجاد اشکال می کند : مآل اندیش:( عاقبت اندیش)// مال اندیش: (ثروت دوست).

در پاره ای از واژه ها،باید از بکارگیری آن دوری کرد: فرایند(فرآیند) / پیشامد( پیش آمد)// دلارام (دلآرام)

10)مثنوی یا دوتایی:  یکی از قالب های شعر پارسی،مثنوی است که هر بیت آن ،قافیه جداگانه دارد و مناسب

داستانهای بلند است مانند شاهنامه فردوسی/مثنوی معنوی مولوی/بوستان سعدی/لیلی و مجنون نظامی.

11)برخی واژه ها به دو شکل به کار می روند: (خرف – خرفت) یا(خورش – خورشت). هنگام نوشتن املا باید

به چگونگی تلفّظ گوینده این گونه کلمات ،توجّه کافی داشت. 12) صفت بیانی: یکی از انواع کلمه ،صفت بیانی است که معمولاً پس از اسم آمده و درباره ویژگی های اسم ،

توضیحاتی را بیان می کند از این رو جزو وابسته های پسین اسم به شمار می آید.

مانند: دانشجوی کوشا          گل های صورتی         مقاله خوب       باغبان مهربان

13)همزه یکی از حرف های الفبای زبان فارسی است.این حرف مانند سایر حرف ها در خطّ فارسی ،حرکت

گذاری نمی شود. در املای کلماتی مانند (جزءاول) و (شیء نورانی)، نشانه —ِ ، کسره نیست ؛به این نشانه،

((نقش نمای اضافه)) می گویند. در نوشتن کلمات عربی همزه دار هم باید توجّه کافی داشت: شأن / رؤیا / مؤسس.

14)جناس:  کلماتی که دارای حروف مشترکی هستند که از یک جنسند و نوشته ها را زیباتر و خوش آهنگ تر

می سازند: {صبا / سبا} {آرام / رام}   ای نام تو بهترین سرآغاز     بی نام تو نامه کی کنم باز؟

15) برخی کلمات ،به گونه ای تلفّظ و شنیده می شوند که با شکل نوشتاریشان،مطابقت کامل ندارد:پنبه/منبر...

مانند: نوشتار = پنبه / منبر / سنبل                گفتار = پمبه / ممبر / سمبل .

16) صفت اشاره: کلمات (این و آن) اگر پیش از اسم بیایند صفت اشاره هستند و بنابراین جزو وابسته های

پیشین اسم خوانده می شوند: آن قهرمان،پیروز شد.      من این میز را ساختم .

17)صفت شمارشی: اعداد اصلی( یک / دو / سه و...) و ترتیبی( اوّلین/ دومین / سومین و...)صفت شمارشی

هستند و جزو وابسته های پیشین اسم:  چهار دانش آموز به همان کلاس آمدند       اوّلین گروه در مسابقه پیروز شد.

18)صفت پرسشی: کلماتی که پیش از اسم آمده و درباره نوع،چگونگی یا مقدار اسم ،پرسش می کند و از جمله

وابسته های پیشین اسم هستند: شما کدام ورزش را دوست دارید؟       چه داستانی را می خواندی؟

19) صفت تعجّبی: واژه هایی که پیش از اسم می آیند و احساس و عاطفه گوینده را درباره اسم ،بیان می کنند.

: چه گل هایی روییده اند.Ị            عجب سخنی گفتیỊ

20)برخی ازواژه ها در زبان فارسی،به دو شکل نوشته و خوانده می شوند؛بی آنکه در معنای آنها تغییری ایجاد

شود.در هنگام نوشتن این کلمات،لازم است به تلفّظ واژه و املای درستشان دقّت کافی داشت : (هوشیار // هشیار )

21) کنایه :  کنایه سخنی است که دو مفهوم دور و نزدیک دارد و مقصود گوینده ،معنای دور آن است هرگاه

 بخواهیم درباره امری، بطور غیر مستقیم صحبت کنیم و درباره امری پوشیده سخن بگوییم از کنایه بهره می گیریم.

تاج بر سر نهادن : کنایه است از ( گرامی و بزرگ داشتن) // یکی را به خاک اندر آوردن: (کوچک و پست شمردن)

22) واژگانی که به مصوّت ( ا ) یا ( او )ختم شده اند ، در حالت اضافه،  به (( ی )) میانجی نیاز دارند:  

نوای خوش  //  بوی گل  //  بهای کتاب

23)  ردیف : واژگانی هستن که بعد از قافیه،در آخر هر مصراع تکرار می شوند و باعث زیبایی،گیرایی و 

گوش نوازی سخن شده  و بر جنبه موسیقایی شعر و کامل کردن معنای هر بیت و رساندن پیام،بسیار اثرگذارند.

شد چنان از تف دل کام سخنور تشنه            که ردیف سخنش آمده یک سر تشنه

24)صفت مبهم : یکی از وابسته های پیشین اسم،صفت مبهم است که نوع،چگونگی،شمار و مقدار اسم را

به طور نامعیّن نشان می دهند : او چند مجلّه از دوستش گرفت  //   مریم لباس ورزشی اش را از فلان مغازه خرید.

25) هنگام افزودن پیشوند { ب } به فعل هایی که با همزه ( ء ) شروع می شوند،املای کلمه دگرگون می شود:

اندیشد ← بیندیشد       افتاد ← بیفتاد      انداخت ← بینداخت

26) هنگام ترجمه یک مطلب از زبانی به زبان دیگر، جای اجزای سخن تغییر می یابد . جای اجزای جمله در

زبان های گوناگون،یکسان نیست . مترجمان هنگام ترجمه،به این نکات مهم توجّه می کنند.

معنی تمام شعرهای کتاب فارسی پایه هشتم + دانلود فایل PDF

ترجمه و معنی تمام اشعار کتاب فارسی ( ادبیات ) پایه ( کلاس ) هشتم ۹۸

معنی شعرهای کتاب فارسی هفتم از درس یک تا نه

فارسی و نگارش هفتم دوره اول متوسطه
 

مباحث :

 دانلود فایل

جزوه فارسی نهم pdf – به همراه حل تمرین و معنی (نثر و شعر) + نکات درسی

جزوه آموزش دستور زبان و آرایه‌های ادبی فارسی دورۀ اول متوسطه (هفتم و هشتم و نهم)

فارسی و نگارش هشتم دوره اول متوسطه 98

جزوه عالی ادبیات

 دانلود فایل PDF

ضمن آرزوی سلامتی برای تک تک دانش آموزان عزیز و خانواده های محترمشان

با توجه به شیوع بیماری کرونا و تعطیل بودن کلاسهای حضوری در مدارس سعی میکنیم از طریق این وبلاگ روند آموزش را ادامه دهیم.

در صورتی که سوالی بود در قسمت نظرات درج کنید. در اولین فرصت پاسخگو می باشم.

آهو (مظهر آزادگی و بی گناهی )

آسمان (پاکی )

آینه (پاکی و صفا)

آب ( روشنی و حیات) 
اسب (هوشیاری ، شجاعت ، نجابت )
پلنگ ( تکبر و بلند پروازی )

پشه (ضعف و ناتوانی )
جغد ( شومی و نحسی )
باز ( فال نیک )

باد صبا ( خوش خبری و پیام آوری )

تاج ( سروری و بزرگی)

الاغ ( کودنی و صبوری )
بره (معصومیت )

چشمه ( پاکی و زلالی و زایش)
خرس (پر خوری وشهوت )

خزان(افسردگی و غم)
بلبل(بی توجهی و شیدایی و عاشقی و دلباختگی )
خرگوش ( غفلت )

زمستان (مرگ و نابودی)

دریا ( عظمت و بخشندگی )

درخت بید ( لرزان و مضطرب)
بوقلمون (چند رنگی و بی اثباتی )
روباه ( مکر و حیله )

رود ( حرکت و تلاش )
بزغاله (شیطنت )

بز (دانایی)

بهار(شادابی و طراوت ورویش)
سگ ( وفاداری )

سنگ ( سرسختی و سنگ دلی)
ببر ( ضعیف کشی)
شیر ( شجاعت و قدرت )

شتر مرغ( بهانه جویی)

شب( تاریکی وجهل و ستم)
بوتیمار (حرص و طمع و غم خوردن )
پرستو (فال نیک و بهار )
شتر (کینه توزی )
طوطی ( تقلید )
عقاب (خودپسندی )
کرکس ( غرور و تکبر )
لک لک (شادی و نشاط )
سیمرغ ( بلند پروازی و همت )

سبزی( پاکی و تقدس)
کبک ( خوش خرامی و طنازی )

روز( نور و روشنایی)
زرافه ( بلندی و نشخواری )

زیتون(صلح و آشتی)
کلاغ ( شومی و نحسی و سخن چینی  )
ماهی ( زیبایی و امید و زندگی و پویایی)
گربه ( بی وفایی و دزدی و بی چشم و رویی )

گوسفند ( خونسردی )
فیل ( یکدلی و قدرت )
گرگ ( درنگی و تجاوز )
نهنگ (عظمت و درندگی )
موش (حقارت وموذی و خسیسی )
کفتار (دزدی و نحسی )
میمون ( تقلید و اطوار )

مار(خوش ظاهر و باطن بد)
عقرب ( زیرکی و خودنمایی )
هما ( سعادت )
قناری ( خوش آوازی )

قورباغه(زشتی)
هدهد (مژده )
کرگردن ( تنومندی و پرزوری )

طاووس ( زیبایی و غرور )

عقاب ( بلند پروازی و تیزبینی )

نسیم ( انسان آزاده )

کوه ( استقامت و استواری )

شیر ( شجاعت )

هما ( سعادت و خوشبختی )

ماه ( ایثار و زیبایی )

شب ( ظلم و ستم )

زیتون ( صلح و آشتی )

سرو (آزادگی و جاودانگی )

شمع ( معشوق ) 

صدف ( خاموشی و سکوت )

گل سرخ ( عشق و طراوت )

گل نیلوفر( عزاداری و ماتم)

نی ( انسان غریب و دورافتاده از وطن )

باران ( رحمت و بخشندگی ) 

لاله ( شهید )

ملخ ( بی خیالی و راحت طلبی)

خفاش ( جهل و نادانی و شیطان)

موج (حوادث)

یخ ( دل مردگی )

انواع لحن ها

 1- لحن ستایشی :

ستایش مخصوص خداست و شاعر یا نویسنده در آن خداوند را به خاطر آفرینش بی همتا ، قدرت بی نظیر و الطاف بی نظیرش می ستاید.

خواننده باید خود را موجودی از آفریده های او بداند که تسلیم او و شاکر بخشش های اوست.

مثال: «آفــرین ،جـــان آفـــرین پاک را             آن که جان بخشید و ایمــان خاک را

     آسمان چون خیمه ای بر پای کرد             بی ستون کرد و زمینش جای کرد »                  (عطار)

  2- لحن مدح:

مدح نوشته ای در باره ی انسان است که شاعر از طریق آن ، با کوچک تر دانستن خود در مقابل ممدوح ، به بیان مطالبی  می پرازد. اختلاف آن با ستایش در این است که در ستایش ، شاعر یا نویسنده آزادانه تر می تواند حرف خود را بزند امّا در مدح ،به ویژه مدح حاکمان ، این کار امکان پذیر نیست.

انواع مدح :

-مدح بزرگان دینی و مذ هبی :

محمّد کآفرینش هست خاکش       هزاران آفرین بر جان پاکش

چراغ افروز چشم اهل بینش           طـــراز کارگـــاه آفـــرینش       (نظامی)

-مدح سلاطین و حاکمان :

 آیا شنیده هنرهای خسروان عجـــم          بیا ز خسرو خاور عیان ببین تو هنر ...

در این جهان که تواند چو شاه بود به         کـــدام خار بود چون صنوبر و عرعر          (فلاح)

-مدح افرادی بزرگ که خدمتی به جامعه یا شخصی کرده اند :

«آفرین بر روان فردوســــی       آن همایون نهاد فرخنده

او نه استاد بود و ما شاگرد      او خداوند بود و ما بنده  »         ( انوری)

3- لحن خاطره :

داستان یا حادثه ای است که در خاطر انسان باقی می ماند و آن قدر برای نویسنده اهمّیّت داشته که آن را نوشته است.خواننده ی خاطره ها باید آن را به شیوه ای بخواندکه گویی ماجرا برای خودش اتّفاق افتاده است.

انواع خاطره : خاطرات بد ، خاطرات خوش ، عجیب ، اوّلین آشنایی ها و برخوردها با اشیا و افراد و...

4- لحن حماسی :

حماسه به معنای داستان دلاوری و شجاعت است . کسی که شعر حماسی را می خواند باید به گونه ای بخواند که این دلاوری ها را به شنونده منتقل کند،پس لحن حماسی ، لحنی کوبنده و استوار است .

مثال:

«به مغز پشنگ اندرآمـد شتاب         چو دید آن سهی قدّ افراسیاب »        (فردوسی)                                                                  

5- لحن داستانی – روایی:

حکایت ، تعریف کردن صمیمانه ی داستانی کوتاه با آهنگی نرم و ملایم است به گونه ای که شنونده یا از آن پند بگیرد یا تحت تأثیر قرار بگیرد.

حکایات معمولاً با عباراتی نظیر"آورده اند که ..." ، "یکی را شنیدم ..."، "روزی ..."، " شنیدم ..." ،" نقل است که ..."،" یکی بود ، یکی نبود"

مثال:

«یک روز به وقت نیم روزان          شد پیش شبان ، ز درد سوزان»      (فتوحی)

«شنیدم که خروسی بود جهان دیده ...»( وراوینی)

6- لحن تعلیمی:

این لحن به لحن اندرزی نیز موسوم است، تلاش می کند با گویشی آرام در دل شنونده نفوذ کرده و نکات مهمّ خوب زیستن رابه مخاطب خود القا کند.در ایران این گونه نوشته بیشتر برای پندو اندرز به کار می رود.

مثال:

«زخـــــاک آفریــــــدت خداونـــــــد پاک          پس ای بنده !افتادگی کن چو خاک

حریص و جهان سوز و سرکش مباش        زخــــاک آفریـــدت ، آتش مبـــاش»       (سعدی)

7- لحن تغزّلی:

شعرتغزّلی شعری است که با احساسات و عواطف انسان سروکار دارد.شاعران احساسات لطیف خود را در قالب اشعار منتشر می کنند و این احساسات می توانندحالات مختلفی را به خود بگیرند.سروده ها ممکن است از روی شادی سروده شده باشند یا از روی غم و غصّه ، به خاطر وصال و رسیدن به یار نوشته شده باشند یا ناشی از فراق یار.

مثال:

« شب عاشقان بی دل چه شبی دراز باشد!        تو بیا کــــز اوّل شب در صبــــح باز باشد

عجب است اگر توانـــــم زمحبّت گریـــــزم               به کجـــــا رود کبوتر که اسیر باز باشد»       ( سعدی )                                                                                               

8- لحن مناجات:

مناجات به معنی رازو نیاز گفتن و نیایش با خداوند است.انسان در این زمان خود رابسیار کوچک فرض کرده ، آن چه را که در حضور دیگران نمی تواند بیان کند، با آه و زاری یا شکر و سپاس بیان می کند.از خدا می خواهد که عاقبت به خیرش کند.

لحن مناجات آکنده از عاطفه و احساس و بیانگر حالت فروتنی و خاکساری و تواضع بنده است.

مثال:

«خداوندگارا نظر کن به جود          که جرم آمد از بندگان در وجود

گناه آید از بنده ی خاکسار           به امّیــــد عفو خــــداونــــــدگار»            ( مولوی)

9- لحن گفت و گو ( مناظره ، پرسش و پاسخ)

مناظره : یعنی رقابت کردن با یکدیگر در بحث و گفت و گو یا پرسش و پاسخ است.لحن پرسش کننده معمولاً تند و محکم ، به دور از خرد گرایی و همراه با فخر فروشی است.در حالی که لحن پاسخ دهنده همواره آرام و متین و توأم با خرد است.

مثال:

« نخستین بار گفتش کز کجایـــــی ؟          بگفت از دار ملــــک آشنایـــــی

بگفت آنجا به صنعت در چه کوشند؟            بگفت انده خرند و جان فروشند»        (نظامی)

رجز خوانی : که هر دو نفر به شرح دلاوری ها و نژاد و افتخارات خود با لحنی حماسی می پردازند.مانند : رستم و اسفندیار

10- لحن طنز:

بیشتر در قالب حکایت خود نمایی می کند.طنز ها معمولاًدر پایان خود به نتیجه می رسندوخواننده را تحت تأثیر قرار می دهند و می خنداند.

مثال:

« وای وای ! الهی رودت ببره ! حوصله ام سر رفت...» ( دهخدا)

(برگرفته ار کتاب مبانی خواندن در زبان فارسی)

این شعر ( گل و گل ) در قالب مسمط تضمینی  ( مسمط مخمس )  می باشد.

مسمّط ؛شعري است که از رشته هاي گوناگون پديد مي آيد و قافيه رشته ها متفاوت است و در

 هر رشته همه مصراع ها به جز مصراع آخر هم قافيه اند.

بند ؛ حلقه اتصال همه رشته ها در مسمّط  است  و مصراع آخر هر بخش را گويند.

 مسمّط تضميني ، شعري است که شاعر، بيت هاي يک غزل  را به ترتيب در پايان رشته هاي مسمّط مي آورد و تعداد رشته ها، تابع تعداد بيت هاي غزل است  و يکي از زيباترين و مشهورترين مسمط هاي تضميني شعر فارسي، از شيخ بهايي ، که از غزل خيالي بخارايي تضمین شده  و بند نخستين آن چنين است:

تا کي به تمناي وصال تو يگانه                  

اشکم شود از هر مژه چون سيل روانه

خواهد به سر آيد شب هجران تو يا نه؟            

«اي تير غمت را دل عشاق نشانه   جمعي به تو مشغول و تو غايب ز ميانه»

هر بخش از مسمط را یک رشته می‌گویند. قافیهٔ رشته‌ها متفاوت است و در هر رشته تمام مصراع‌ها جز مصراع آخر هم‌قافیه است. در مسمط،  مصراع آخر هر رشته را بند می‌گویند. بندها هم‌قافیه و حلقهٔ اتصال همهٔ رشته‌ها به یکدیگر است.

بنیان‌گذار این قالب منوچهری دامغانی شاعر قرن پنجم است، که همهٔ  مسمطات وی مسدس‌اند.

مشهورترین مسمط فارسی را نیز منوچهری سروده‌است، که با بیت زیر آغاز می‌گردد:

بنابراین تکه‌شعر بالا یک «رشته» است و «کاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلنار» بند آن به‌شمار می‌آید.

در وجه تسمیه مسمط گفته‌اند که از سمط گرفته شده که در عربی به  معنای رشته یا در رشته کشیدن مروارید است. و از آن‌جا که در قالب شعری، همه بخشهای یک شعر با بیت‌های مصراعی خاص دنبال می‌شوند که یا از نظر قافیه مشابه و یگانه‌اند و یا مصراع به‌عینه تکرار می‌شود، بدین وسیله گویی رشته‌ای در میان آنها کشیده شده باشد.

به مسمط‌هایی که بند و رشتهٔ مسمط آن‌ها مجموعهٔ سه مصراع باشد،مسمط مثلث (سه‌تایی) اطلاق می‌شود. همینطور، به چهارمصراعیمربع (چهارتایی)، به پنج‌مصراعی مخمس (پنج‌تایی)، و به شش‌تاییمسدس و به هشت تایی مثمّن می گویند.که در میان همه این موارد  مسدس از همه رایج تر است.

 تفاوت «رشته» در ترجيع بند  با مسمط ؛  در ترجيع بند هر رشته، غزلي مستقل است ولي مسمط هر رشته آن سه تا شش مصراع دارد.

پديد آورنده قالب مسمط ؛  «منوچهري دامغاني» است

 دلیل نامیدن  قالب مسمط تضميني به این نام  ؛  گاهي شعرا   آخرين مصراع هر رشته (بند) را از يک بيت از غزل شاعر معروف ديگر مي آورند، بنابراين تعداد رشته هاي چنين مسمطي برابر با تعداد ابيات غزل آن شاعري است که تضمين مي شود، اين نوع مسمط را «مسمط تضميني» گويند.

مسمط از قالب های ابداعی پارسی زبانان است که بنا بر اختیار شاعر،از چندین بخش تشکیل می

شود.بدین صورت که در هر بخش،همه ی مصراع های آن بخش غیر از مصراع پایانی آن بخش

 با هم، هم قافیه اند.

در مسمط هر بخش را "رشته"و مصراع پایانی هر بخش یا رشته را"بند"می گویند.زیبایی

مسمط در این است که مصراع پایانی بخش اول، با مصراع پایانی بخش های دیگر هم قافیه

است.

بنیانگذار مسمط"منوچهری دامغانی"شاعر قرن پنجم و شاعر دربار محمود و مسعود غرنوی

است.موضوع مسمط بیشتر وصف بهار و زیبایی های آن است ولی با این حال موضوعاتی دیگر

نظیر:اشعار سیاسی،تغزل،مدح و...را نیز شامل می شود.

مسمط از زمان تولد کم و بیش مورد توجه شاعران بود ولی با ظهور"میرزا حبیب

 ا...شیرازی"متخلص به"قاآنی"در دوره ی فتحعلیشاه قاجار مجددآ بر سر

 زبان ها افتاد. بی شک از بهترین مسمط سرایان،"منوچهری

دامغانی"و"قاآنی شیرازی"هستند.

 به طور کلی،مسمط نباید از 3 مصراع کمتر و نباید از 7 مصراع بیشتر باشد.

تذکر 1-ابیاتی که در داخل گیومه می باشد متعلق به سعدی است و بقیه ی مصراع ها متعلق به بهار است.

تذکر 2-کلمات"دستم"،"مستم"نشستم"و"هستم"کلمات قافیه و بند مخمس هستند.

تذکر3-کلماتی که با رنگ قرمز مشخص شده اند ، قافیه های عادی هر بخش هستند.

شبی در محفلی با آه و سوزی     شنیدستم که مرد پاره دوزی

چنین می گفت با پیر عجوزی     ((گلی خوشبوی در حمام روزی

                  رسید از دست محبوبی به دستم))

گرفتم آن گل و کردم خمیری     خمیری نرم و نیکو چون حریری

معطر بود و خوب و دلپذیری     ((بدو گفتم که مشکی یا عبیری

                  که از بوی دلاویز تو مستم))

همه گل های عالم آزمودم        ندیدم چون تو و عبرت نمودم

چو گل بشنید این گفت و شنودم    ((بگفتا من گلی ناچیز بودم

                ولیکن مدتی با گل نشستم))

گل اندر زیر پا گسترده پر کرد      مرا با همنشینی مفتخر کرد

چو عمرم مدتی با گل گذر کرد     ((کمال همنشین در من اثر کرد

               وگرنه من همان خاکم که هستم))

«گروه» در زبان فارسی چنین معنایی ندارد . یعنی ما به  یک کلمه ( اسم ) هم گروه می گوییم و به یک اسم با وابسته های آن نیز یک گروه می گوییم .

مثال : " مداد" یک گروه اسمی است . " مداد مشکی"هم یک گروه اسمی است . " چهار مداد مشکی" هم یک گروه اسمی است .

توجّه : در هر گروه یک هسته وجود دارد و ممکن است یک یا چند وابسته نیز وجود داشته باشد .پس وجود هسته اجباری و لازم و وجود وابسته اختیاری است .

چگونه یک اسم را در جمله تشخیص دهیم ؟

به این جمله دقت کنید :

من برای خرید کفش به بازار رفتم .

سوال : به نظر شما چند گروه اسمی در این جمله هست ؟

پاسخ : 3 گروه

1 ـ من       2- خرید کفش    3- بازار

من ، نهاد است و نهاد همیشه یک گروه اسمی است .

خرید کفش ، پس از حرف اضافه ی " برای " قرار گرفته و متمم است . که "خرید " در این جا هسته و "کفش " وابسته است. 

بازار ، پس از حرف اضافه ی " به " قرار گرفته و متمم است .

می دانیم که متمم ها همیشه اسم هستند . در کل کلماتی که در نقش های مختلف ( متمم ـ مفعول ـ قید ـ مسند ) قرار می گیرند ، اسم هستند .پس شما اگر بتوانید نقش ها را تشخیص دهید گروه ها را هم تشخیص داده اید . حال چگونه هسته و وابسته را از هم تشخیص دهیم .

1- خرید کتاب :اگر کلماتی را دیدید که با کسره به کلمه ی پس از خود متصل می شوند ، هسته هستند .

یعنی در یک گروه اولین کلمه ای که کسره می گیرد " هسته " و بقیه ی کلمات وابسته هستند .

مثال : در گروه " مداد مشکی من " مداد ، هسته و بقیه ی کلمات وابسته هستند . مشکی وابسته و من وابسته ی وابسته است .

سوال : در گروه " این خانه ی بزرگ " هسته و وابسته را مشخص کنید ؟

پاسخ : هسته ←  خانه          وابسته ی پیشین ← این            وابسته ی پسین ← بزرگ 

 نتیجه : پس وابسته ها پیش یا پس از اسم قرار می گیرند . از همین رو زبان شناسان وابسته های را به دو گروه تقسیم می کنند .

1- وابسته های پیشین               2- وابسته های پسین

وابسته های پیشین

 صفت اشاره) مانند :  این ، آن ، همین ، همان ، چنین ، چنان ، آن گونه ، این گونه  و .... .

این کتاب ، آن دوست ، همین خانه ، همان مداد ، همین ماشین ، چنین مردی ، چنان کاری

دقت کنید ، این کلمات زمانی صفت هستند که همراه اسم به کار روند و گرنه به تنهایی ضمیر هستند .

مثال : برادرم آن را برداشت . در این جا کلمه ی " آن " به یک چیزی که نامش نیامده اشاره دارد ، یعنی به جای آن کلمه آمده است و ضمیر نام دارد . ولی اگر بگوییم " برادرم آن ساعت را برداشت " آن صفت است زیرا همراه یک اسم ( ساعت ) به کار رفته است . 

نکته: هرگاه بعد از واژه های اشاره شده مکث کوتاهی شود ، یعنی بتوانیم بعد از آن ها  نشانه ی " ، " بگذاریم باز واژه ی مورد نظر «ضمیر اشاره» است.

مثال:   این   ،    مجید است .

صفت پرسشی ) هرگاه واژه های « کدام ،کدامین، چه  ،چگونه ،چطور، چه جور ،چه سان، چه قدر، چه اندازه ،چه مقدار ،چند، چندم ،چندمین ،هیچ و....» همراه با اسم بیایند «صفت پرسشی» نامیده می شوند. اما اگر با اسم یا جانشینان آن همراه نباشد «ضمیر پرسشی» هستند.

 مثال:   کدام  کتاب  را دوست داری؟  ( صفت اشاره )کدام را دوست داری ؟ ( ضمیر اشاره )

۳)  صفت  مبهم: هرگاه نشانه های مبهم «هر،همه،هیچ،فلان، چندین، خیلی، کمی، بسیاری، اندکی ،قدری، برخی، بعضی ،پاره ای، چندان ،...» همراه اسم یا جانشینان اسم ذکر شوند، «صفت مبهم» اند و اگر بدون همراهی اسم و جانشینان اسم ذکر گردند «اسم مبهم» اند.

 مثال:  همه ی مردم    آمدند . همه همراه با اسم است پس ← صفت مبهم

          همه   ،  آمدند . همه ، همراه با اسم نیست پس ← ضمیر مبهم

نکته:هرگاه « چند، چندین ، هیچ» مفهوم پرسشی داشته باشند دیگر نشانه مبهم نیستند و صفت پرسشی به حساب می آیند .

                  مثال:     هیچ   عاقلی     را      می شناسی؟
همچنان که مثلاً  کلمه ی " چه " می تواند ضمیر پرسشی یا ضمیر تعجبی باشد . به مثال ها توجه کنید .
چه کتابی خریدی ؟ چه ، صفت پرسشی است .
چه کتاب زیبایی ! چه ، صفت تعجبی است .
یعنی در تشخیص این گونه مباحث باید به معنا توجه لازم و کافی کرد .

 ۴) صفت تعجبی:هرگاه واژه های «چه، ،عجب،چقدر»همراه اسم یا جانشینان اسم باشند«صفت تعجبی»هستند و اگر به تنهایی بیایند ، «ضمیر تعجبی» اند.

 مثال:     چه کار خوبی کردی !  چه وابسته ی پیشین و صفت تعجبی است . کار هسته است .

  چه کردی !  کار هسته است . و به قرینه لفظی حذف شده است .

 ما در درسی دیگر حذف به قرینه را توضیح خواهیم داد .

 ۵) صفت شمارشی:الف)صفت شمارشی اصلی:هر گاه اعداد یک تا بی نهایت با اسم یا جانشینان اسم همراه گردند ، «صفت شمارشی» اصلی اند و اگر به تنهایی بیایند «ضمیر شمارشی»اند  

 مثال   :  یک مسلمان نباید دروغ بگوید . یک وابسته پیشین و صفت شمارشی اصلی است .

ب) صفت شمارشی ترتیبی:صفتی است که با لفظ «-مین» یا «-م» همراه است . صفتی که با «_مین» همراه می شود  وابسته پیشین و صفتی که با « -م» همراه می شود وابسته پسین است.

 مثال:    چهارمین سال تولد برادرم را جشن گرفتیم .سوم وابسته ی پیشین و صفت شمارشی است . سال هسته است .

   خرداد ، ماه سوم سال است . سوم وابسته ی پسین و صفت شمارشی است .ماه هسته است .

  ۶) صفت عالی :همه ی صفت هایی که وند «ترین»را به دنبال دارند «صفت عالی» هستند

 مثال: دیدن  او  بزرگ ترین آرزوی من است . بزرگ ترین وابسته ی پیشین و آرزو هسته است .

 ۷) شاخص: عناوین و القابی را می گویند که پیش از اسم می  آیند . شاخص ها بی هیچ فاصله ای در کنار هسته قرار می گیرند و خود اسم یا صفت هستند و می توانند در جای دیگری هسته گروه اسمی باشند .

مشهور ترین شاخص ها عبارتند از : آقا ، خانم،استاد، حاجی خواهر، برادر، عمو ،عمه ، خاله، تیمسار، سرلشکر، کدخدا، مهندس ، دکتر ، امام  ، شهید و ...

مثال: دکتر احمدی وارد شد . دکتر وابسته ی پیشین و شاخص است . 
مثال: امام علی (ع)فرمودند  . امام وابسته ی پیشین و شاخص است . 
در روز دیگر بحث را با وابسته های پسین ادامه می دهیم و  بحث های یادشده  را در چند متن مهم و راهگشا توضیح می دهیم . یعنی تمرین می کنیم